حسن کامشاد ، مترجم پرکار ایرانی، کتابهای تألیفی معدودی دارد. حدیث نفس را، که زندگینامهٔ خودنوشتهٔ اوست، پیش از این در متمم معرفی کردهایم. مترجمان، خائنان هم کتاب تألیفی دیگر اوست که در آن «مته به خشخاش چند کتاب» میگذارد و کار مترجمان دیگر را نقد و بررسی میکند.
در میان این آثار تألیفی معدود، کتاب پایهگذاران نثر جدید فارسی از جایگاه ویژهای برخوردار است: کتابی دربارهٔ روند شکلگیری و تحول نثر جدید فارسی.
کامشاد این کتاب را نخستین بار با همکاری انتشارات دانشگاه کیمبریج و به زبان انگلیسی منتشر کرده و سالها پس از آنکه در دانشگاههای سراسر جهان دیده و خوانده شده، خود آن را به فارسی برگردانده است (به همت #نشر نی ).
فارغ از تواضعی که کامشاد در پیشگفتار بهخرج میدهد، مشخص است که او این کتاب را ادامهای بر کتاب تاریخ ادبیات ایران (نوشتهٔ ادوارد براون) و اثری در سطح آن (یا قابلمقایسه با آن) میداند: «آخرین جلد تاریخ ادبیات ایران نوشتهٔ ادوارد براون در سال ۱۹۲۴ م (۱۳۰۳ ش) منتشر شد. این مجلد تحولات ادبی ایران را در قرن حاضر تا ۱۹۲۱ بررسی میکند. برای پژوهندهٔ ادب فارسی وسوسهٔ ادامهدادن کار براون امری بدیهی است، و صاحب این قلم نیز در سالهای ۱۹۵۴ تا ۱۹۵۹ که در دانشگاه کیمبریج فارسی تدریس میکرد به این هوس افتاد.»
نثر فارسی یا داستاننویسی فارسی؟
برای مشاهدهٔ کامل این مطلب لازم است عضو آزاد متمم باشید.
روش ثبتنام نقشه راه یادگیری
تجربهٔ متممیها
محصولات صوتی متمم
بریدههایی از معرفی و نقد آثار جمالزاده
در کتاب کامشاد از نویسندگان بسیاری نام برده شده که از جمله آنها میتوان به میرزا ملکوم خان، عبدالرحیم طالبوف، علی دشتی، محمد حجازی، محمدعلی جمالزاده، جلال آلاحمد، بهآذین، علیمحمد افغانی و صادق هدایت اشاره کرد.
برای اینکه با سبک نقد و بررسی کامشاد آشنا شوید، بریدههایی از بخش مربوط به جمالزاده را با هم میخوانیم:
«فارسی شکر است»، داستان نخست یکی بود یکی نبود، صحنهٔ برخورد در زندان میان یک روستایی سادهدل و دو سنخ ناهنجار از هموطنان اوست ــ یکی شیخی خشکهمقدس و مغلق زبان و دیگری متجددی تحصیلکردهٔ غرب و تازه برگشته از فرنگ. این دو به جای فارسی با کلماتی نامفهوم مرد روستایی را گیج و ویج میکنند. عبارتهای پرطمطراقِ عربی-فارسیِ مرد روحانی و سپس اصطلاحات خارجیِ عجیبوغریب جوانک فرنگیمآب، روستایی عامی را مات و مبهوت میسازد. آخر، بیچاره را بیگناه به زندان انداختهاند و میخواهد از این شخصیتهای بلندمرتبه علت بازداشت خود را بپرسد.
داستان زیرکانه و بسیار خندهدار است و فارسی حرف زدن آقاشیخ و مستفرنگ متجدد، بهطرزی دلپذیر و طنزآمیز بازگو شده. ریزهکاریهای زبانی این داستان قابلترجمه به زبانهای دیگر نیست.
بهطور کلی، تفاوت چشمگیری میان داستانهای اولیهٔ جمالزاده و نوشتههای بعدی او وجود دارد. ایجاز، طراوت شکل، اصالت اندیشه، طنز گزنده، و از همه مهمتر، رعایت موازین متعارف داستاننویسی، یعنی گسترش، اوج و گرهگشایی، از جمله ویژگیهای نوشتههای نخست اوست. حال آنکه در کارهای بعدیاش گرایشی به پرگویی، گفتارهای حکیمانه و نظریهپردازیهای عرفانی و فلسفی دیده میشود؛ مکرر از شعر کلاسیک بهره میجوید و گاه شکل و نظم را از یاد میبرد.
زبانی که بهکار میگیرد، نثری است آشنا به سبکی دلپسند و درعینحال منحصربهفرد، که وجه اشتراک تمامی آثارش است.
اهمیت جمالزاده در اقدام بهموقعی است که برای احیای نثر فارسی کرد. با این همه او نویسندهای فروتن و بیتظاهر است و دربارهٔ خود دعوی غلوآمیزی ندارد. در گفتوگو با یک خبرنگار ایرانی در ۱۳۲۸، میگوید از یکی بود یکی نبود بسی به خود میبالد، زیرا که سرآغاز مکتب تازهای در نثرنویسی شد؛ با این حال بهحق تأکید میورزد که «این نوآوری از مدتی پیش در هوا بود و اعتقاد دارد اگر او شروع نکرده بود کسی دیگر میکرد.»
و سرانجام میرسیم به دلمشغولی جمالزاده با زبان. پیش از جنگ جهانی بهترین بک لینک اول، هنگامی که جمالزاده برای همیشه ایران را ترک کرد، وضع زبان فارسی آشفته بود. عدهای سبک قدیم نویسندگی را بهکار میبردند و دیگران، هواداران اندیشهٔ نوعی تجدید حیات ادبی، در راه شیوهٔ بیانی سادهتر و دقیقتر میکوشیدند.
با باسواد شدن تدریجی مردم، کلام مکتوب دیگر در انحصار شمار محدودی از فرهیختگان سنتی نبود و مطبوعات در اینجا نقش مهمی ایفا کردند. ارتباط با کشورهای متجدد و پیشرفتهٔ صنعتی غرب رو به افزایش بود. افراد تحصیلکردهٔ خارج، همانند جوانک «فارسی شکر است»، برای تظاهر، در کاربرد اصطلاحات خارجی غلو میکردند و مشکل آنها این بود که یا زبان مادری خود را از یاد برده یا هیچگاه دقایق آن را فرا نگرفته بودند. روحانیون متعصب در استعمال کلمات قلمبهسلمبهٔ ظاهرفریبِ عربیِ مرتبط با فقه و اصول زیادهروی میکردند. محافل دولتی نمیدانستند چهگونه سبکی بهکار برند.
جمالزاده در این شرایط دست به نوشتن یکی بود یکی نبود زد و تحصیلکردگان ایرانیِ گرد آمده در برلین، که وی در دههٔ ۱۹۲۰ میلادی به آنها پیوست، از طریق مجلهٔ کاوه و نشریات دیگر، آگاهانه، شروع به اصلاح زبان و آوردن شیوهٔ بیانی مناسب زمان کردند. اما هیچیک از آنها به اندازهٔ جمالزاده، و پس از او صادق هدایت، در این راه پیش نرفت.
ولی جمالزده همچنان از نقصی که اکنون دیگر به اندازهٔ چهل سال پیش مستولی نبود مینالید و لذا همچنان به نگارش و بحث دربارهٔ زبان میپرداخت، انگار که پیکار قدیمی سبکها هنوز به قوت پیشین خود برجا بود، حال آنکه در سایهٔ زحمات او و هدایت بیش از دیگران، نویسندگان جوان دیگر مرتکب آن خبط و خطاها و نابهنجاریهای زبانی، که او در «فارسی شکر است» (و بعدها در قسمتهایی از راهآبنامه، «خواستگاری»، «رویا»، صحرای محشر و غیره) به باد انتقاد گرفت، نمیشدند.
نوشتههای جمالزاده، بهطور کلی، آنقدر نیرومند و موثرند که اغلب نقیصههای سبک او را میپوشانند؛ با این حال این لغزشها جدیاند و نباید ناگفته بمانند. برای مثال، جمالزاده در معرفی چهرههای داستانهایش، بهجای آنکه بگذارد اینها بهتدریج نشو و نما یابند، به روال نمایشنامهنویسان، در همان آغازِ کار آنها را توصیف و تصویر میکند (برای نمونه ن.ک.: دارالمجانین، قلتشن دیوان، راهآبنامه و نمک گندیده).
همچنین قهرمانان او بهصورت «سنخ» به خواننده معرفی میشوند نه بهصورت افرادی که بتوان از طریق اعمالشان به سنخ آنها پی برد، و این تقریباً شبیه است به چهرههای بنیین (John Banyan): «آقای عقل کل جهان»، «پولدوست»، «خوشبیان» و امثال اینها.
ترتیبی که متمم برای خواندن مطالب سری چالش نوشتن به شما پیشنهاد میکند:
چالش نگارش یک متن هزار کلمهای در چند گام
ناداستان چیست؟ نوشتهها و کتابهای غیر داستانی چه ویژگیهایی دارند؟
جستار چیست؟ جستارنویسی یعنی چه؟
نویسندگان چگونه مینویسند؟ (یک مصاحبه)
در جایگاه خواننده چگونه کتاب میخوانیم؟
چگونه مانند یک نویسنده کتاب بخوانیم؟
معرفی کتاب خود نوشتن | کتابی درباره نویسندگی از احمد اخوت
رونویسی متنها | تمرینی برای شروع نویسندگی
مراحل نوشتن مقاله و سایر مطالب غیرداستانی
ساختار یک متن غیر داستانی چگونه شکل میگیرد؟
چهار روش برای آغاز متن یا شروع سخنرانی
توافق بین نویسنده و خواننده در نوشته های غیرداستانی
از شمردن تعداد کلمات در نوشتههایتان غافل نشوید
تمرین نوشتن آزاد – گام اول نویسندگی
داستان نویسی | داستاننویسی بیهدف و بیمخاطب میتواند مفید باشد
آموزش نویسندگی | چند نکته از زبان جان اشتاین بک
چند تمرین دیگر برای نوشتن
تحلیل آماری کلمات در سخنرانی ها و نوشته ها
روبات نویسنده | یک تجربه ذهنی
تمرین نوشتن: از قتل کلمات نترسیم
استعاره مفهومی چیست و چه کاربردی دارد؟
انتخاب یک ایده اولیه برای تمرین نوشتن
آیا از درخت ایده برای نوشتن مقالههای خود استفاده میکنید؟
تکنیک بومرنگ؛ مناسب آماده شدن پیش از نوشتن
کاش او در اینباره مینوشت | تمرینی برای توجه بیشتر به سبک نگارش
انتخاب سبک متن
انواع سبکهای نوشتن | معرفی شش سبک نگارش مطلب و تنظیم مقالات
چالش نوشتن: در مورد خوبیها و بدیهای کلمات زائد
چند نکته و راهنمایی برای علاقهمندان به نوشتن کتاب | ست گادین
روشهای شروع متن | چگونه نوشتهٔ خود را آغاز کنیم؟
چند جملهٔ اولِ نوشتهٔ خود را بازنویسی کنید
چالش نوشتن: برای پایان سخنرانی و مقاله خود چه طرحی دارید؟
آیا صدای خاص خودتان را در نوشتن پیدا کردهاید؟
پیشنهادهایی در مورد تعریف مفاهیم و اصطلاحات در نوشتهها
آیا داخل کتابهایی که دوست دارید چیزی مینویسید؟
آشناسازی و آشنایی زدایی در نویسندگی
چند نکته دربارهی بازخوانی متن
نکتهای در نوشتن خاطرات | آیا شما مالک همهی خاطرات خود هستید؟
کتاب نکته های ویرایش | راهنمای ویرایش متون فارسی | علی صلح جو
بیست و هشت اشتباه نویسندگان | آموزش نویسندگی و مفاهیم پایه آن
چند نمونه از متن تقدیم کتابها
انتخاب عنوان برای کتابها و نوشتهها | مهاجرت به سرزمینهای دیگر
چگونه از برخورد با کشتیهای بزرگ اجتناب کنیم؟ | دربارهٔ کتابهای بیمخاطب
پیشنهاد مطالعه | کتاب استادان و نااستادانم | عبدالحسین آذرنگ
پیشنهاد مطالعه | کتاب ابوالمشاغل – نادر ابراهیمی
کتاب از گوشه و کنار ترجمه | علی صلحجو
مزخرفات فارسی
پیشنهاد مطالعه | کتاب حدیث نفس | حسن کامشاد
معرفی کتاب پایهگذاران نثر جدید فارسی | حسن کامشاد
پیشنهاد مطالعه | کتاب میم و آن دیگران – محمود دولت آبادی
پیشنهاد مطالعه | کتاب خودم و مسائل مهم تر – چارلز هندی
نقش هایی به یاد | گذری بر ادبیات خاطره نویسی
نویسندگان مشغول کارند | چند مصاحبه دربارهٔ نوشتن و نویسندگی
کتاب اخلاق نوشتن | حسین معصومی همدانی
نوشتن سفرنامه | چگونه می نویسم؟ | هفت روش از هفت سفرنامه نویس معاصر
معرفی کتاب پرنده به پرنده | حرفهای آن لاموت برای نویسندگان نوقلم
چند مطلب پیشنهادی از متمم:
پیشنهاد مطالعه | کتاب حدیث نفس | حسن کامشاد
کتاب آداب روزانه میسن کاری | عادتهای افراد موفق و بزرگان هنر و اندیشه
کتاب پیکان سرنوشت ما | خاطرات احمد خیامی به کوشش مهدی خیامی
معرفی کتاب زندگی های روزمره | بن هایمور