برخی از سریالهای تاریخی ایرانی به دلیل روایت جذاب بخشهایی از تاریخ، فرهنگ و شخصیتهای مهم، به آثاری ماندگار در تلویزیون تبدیل شدهاند. با شنیدن نام سریالهای تاریخی ایرانی، اغلب افراد به یاد دوران قاجار یا شخصیتهایی مانند امیرکبیر میافتند، اما سینما و تلویزیون ایران در دهههای اخیر به دورههای تاریخی متنوعتری نیز پرداختهاند.
در این مطلب، منظور از موعود سریال تاریخی تنها روایت رویدادهای مربوط به تاریخ ایران نیست، بلکه هر اثری که در بستر یک دوره زمانی گذشته، با نمایش پوشش، معماری، زبان و فضای اجتماعی همان دوران، توسط هنرمندان و سرمایه ایرانی ساخته شده باشد، در این فهرست جای میگیرد. در ادامه، به برخی از برجستهترین سریالهای تاریخی تولید ایران میپردازیم که با فیلمنامه قوی، بازیهای بهیادماندنی و فضاسازی مناسب، توانستهاند مخاطبان زیادی را جذب کنند.
15. خاتون
کارگردان: تینا پاکروان
بازیگران: نگار جواهریان، مهران مدیری، اشکان خطیبی، بابک حمیدیان
سال پخش: 1400
سریال «خاتون» داستان زندگی خاتون (با بازی نگار جواهریان)، زنی بختیاری و همسرش سرهنگ شیرزاد ملک (اشکان خطیبی) را در یکی از پرآشوبترین دورههای تاریخ معاصر ایران، یعنی سالهای اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، روایت میکند. با وجود اعلام بیطرفی ایران، متفقین کشور را اشغال میکنند. روسها شمال ایران را تصرف کرده و کمیسر رجباف، شیرزاد را مجبور به طلاق خاتون و تحویل او به ارتش شوروی میکند. خاتون از گیلان فرار کرده و با کمک رضا فخار، مردی شبیه رابینهود، به تهران میگریزد. از این نقطه، داستان وارد یک مثلث عشقی بین خاتون، شیرزاد و رضا میشود.
این سریال نقاط قوت بسیاری دارد: روایت برههای کمتر پرداخته شده از تاریخ (اشغال ایران در جنگ جهانی دوم)، کارگردانی فراتر از انتظار تینا پاکروان، فیلمبرداری هومن بهمنش، لوکیشنهای زیبا در گیلان، طراحی صحنه و لباس دقیق و موسیقی کیهان کلهر. حضور بازیگرانی چون نگار جواهریان، اشکان خطیبی، بابک حمیدیان، شبنم مقدمی و مهران مدیری نیز آن را به یکی از پرستارهترین تولیدات شبکه نمایش خانگی تبدیل کرده است. سریال شروعی قدرتمند دارد، اما در نیمه دوم، به خصوص پس از فرار خاتون به تهران، دچار افت شدیدی میشود. دغدغههای جنگی و تاریخی کمرنگ شده و جای خود را به مثلث عشقی میدهند که به خوبی پرداخت نشده است. در مجموع، این سریال بیشتر یک درام تاریخی با پسزمینه سیاسی است تا اثری که بخواهد تمام ابعاد تاریخی دوره را بررسی کند.
14. کیف انگلیسی
کارگردان: سید ضیاءالدین دری
بازیگران: علی مصفا، لیلا حاتمی، محمدرضا شریفینیا، سیروس گرجستانی
سال پخش: 1378
«کیف انگلیسی» داستان منصور ادیبان (علی مصفا) را روایت میکند؛ روزنامهنگاری تحصیلکرده و فرنگرفته که با شعار آزادیخواهی وارد رقابتهای انتخابات مجلس میشود. در این مسیر، او با مستانه پیرایش (لیلا حاتمی)، دختری از خانوادهای ثروتمند و بانفوذ، آشنا میشود. مستانه برای رسیدن او به کرسی مجلس تلاش میکند، اما همین رابطه دریچهای به دنیای انگلیسیها باز میکند و ادیبان به تدریج آرمانهایش را کنار میگذارد. آنچه «کیف انگلیسی» را از یک داستان عاشقانه معمولی متمایز میکند، پیوند این رابطه با تحولات سیاسی آن زمان است. منصور در ابتدا با آرمانهای روشنفکرانه و آزادیخواهانه وارد عرصه سیاست میشود، اما کمکم با ساختار قدرت، فشارهای سیاسی و بازیهای پشت پرده مواجه میشود. یکی از مهمترین نقاط قوت سریال این است که تاریخ را صرفاً از طریق توضیحات مستقیم روایت نمیکند.
بسیاری از مسائل سیاسی در قالب مناسبات میان شخصیتها و تصمیمات آنها نمایش داده میشود. حتی روند سقوط اخلاقی ادیبان شتابزده نیست، بلکه گامبهگام و باورپذیر رخ میدهد. از نظر فضاسازی، «کیف انگلیسی» در بازسازی حالوهوای اجتماعی و سیاسی دهه ۱۳۲۰ خورشیدی بسیار موفق عمل کرده است. لباسها، خانههای اشرافی، دفاتر روزنامه و خیابانها، فضایی تاریخی و قابل قبول را ایجاد کردهاند. البته استانداردهای تولید سریالهای تاریخی در دهه ۷۰ با تولیدات امروزی تفاوت دارد و در برخی صحنهها این محدودیتها قابل مشاهده است، اما طراحی کلی اثر همچنان به انتقال فضای دوره کمک میکند. در نهایت میتوان گفت که ماندگاری «کیف انگلیسی» و برتری آن بر اثر دیگر سازندهاش، یعنی «کلاه پهلوی»، تا حد زیادی به این دلیل است که با وجود نقصهایی در فیلمنامه، تاریخ، سیاست و زندگی شخصی را در یک داستان واحد ترکیب میکند.
13. بانوی عمارت
کارگردان: عزیزالله حمیدنژاد
بازیگران: مریم مؤمن، پانتهآ پناهیها، حسام منظور، نیکی نصیریان
سال پخش: 1397
همانند بسیاری از سریالهای این فهرست که در بستر تاریخی دوره قاجار جریان دارند، «بانوی عمارت» نیز یک ملودرام عاشقانه را در این دوران به تصویر میکشد. داستان سریال درباره عشق و ازدواج دختری از طایفه تجار به نام فخرالزمان (مریم مومن) و یک شاهزاده قجری با بازی حسام منظور است که در دل مجموعهای از اتفاقات و دسیسههای خانوادگی روایت میشود. حسام منظور با پیشینه تئاتریاش در نقش ارسلان میرزا درخشیده و حضور پانتهآ پناهیها و غزل شاکری نیز به جذابیت کار افزوده است.
این سریال بیش از آنکه به خاطر تاریخی بودنش مورد توجه قرار گیرد، بخش بزرگی از محبوبیتش را به خاطر قصه پرکشش و روایت عاشقانهای که دارد، به دست آورده است. سریال تلاش میکند تا این داستان عاشقانه را بهانهای برای نمایش بخشی از ساختار اجتماعی دوره قاجار قرار دهد، اما برخی موارد و ابهامات تاریخی مانع از این موضوع میشوند. هرچند سریال از نظر بصری و محیطها، کیفیت قابل قبولی دارد و با دوره زمانی خود هماهنگ است. به طور کلی، میتوان گفت که «بانوی عمارت» سریالی است که هدف اصلی خود را سرگرمیآفرینی حول محور یک قصه دراماتیک قرار داده تا بازآفرینی تاریخ.
12. جیران
کارگردان: حسن فتحی
بازیگران: پریناز ایزدیار، بهرام رادان، امیرحسین فتحی، مریلا زارعی
سال پخش: 1400
سریال «جیران» یکی از پر سر و صداترین و پرهزینهترین پروژههای شبکه نمایش خانگی در حوزه درامهای تاریخی عاشقانه است که داستان رابطه ناصرالدینشاه قاجار و خدیجه تجریشی، معروف به جیران، را در بستر سالهای ابتدایی سلطنت ناصرالدینشاه روایت میکند. «جیران» از همان ابتدا پروژهای بود که انتظارات زیادی از آن وجود داشت. حضور حسن فتحی، پس از ساخت آثار موفقی چون «شهرزاد»، این امید را ایجاد کرده بود که با یک اثر تاریخی قوی و جذاب روبرو خواهیم بود. این سریال با تمرکز بر زندگی خصوصی ناصرالدینشاه و جیران، تلاش میکند تا ابعاد عاطفی و انسانی این رابطه را در کنار تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره به تصویر بکشد. با این
